Żelewscy w cieniu von dem Bacha w juwernotowim kònteksce

Znóny z pùblikacjów na naji stronie historik Andrzéj Janusz w swòji ksążce zebrôł zacht material ò szlachecczi familie, jakô żëła i mia wiôldżé majątczi na Nordze. Pùblikacjô mô téż wiôldżé znaczenié dlô diskùsje ò dzysdniowi juwernoce, chòc nie bëła napisónô temù, cobë stanąc w ti diskùsje pò jedny stronie.
 
Dokôz przedstôwiô dzeje Żelewsczich, miéwców majątków m. jin. w Zélewie, Barłominie, czë Swiecënie i, jak sóm titel wskazywô – ji cél to pòkôzanié tegò, co dzysô je zakrëté przez niesławną pòstacjã Ericha von dem Bacha Żelewsczégò, generôlë SS, zwónégò "katã Warszawë". Fascynëjącé wëdarzenia i baro farwné pòstacje – chce sã rzec ò tim, co sã czëtô w ksążce, chòc to nie je beletristika, le dobrze napisóny pòpùlarnoùczałi dokôz z wëzwëskanim profesjonalnégò warstatu historika.

Ò aùtorze

Andrzéj Janusz to je historik, archiwista i szkólny. W lëzyńsczim gimnazjum òn ùcził midzë jinyma Wiédzë ò Spòlëznie i jô jakno jegò ùczniôk pamiãtóm jegò jintelektualną ùtcëwòsc i to, że traktowôł naju jak dozdrzeniałëch lëdzy. To bëło zrzeszoné z wëmôganiama, ale téż z achtniãcym. Czej rëchtowôł mie i mòjégò kòlégã do Kaszëbsczégò Sejmikù – kònkùrsu wiédzë ò naji historie, jãzëkù i kùlturze, pòkôzôł nama naje nôrodné dzeje i dzysdniowòsc jakno cos czësto jinégò jak stereòtip, co nama sedzôł w młodëch głowach. Nie fùtrowôł naju propòlską propagańdą, ale téż nie òmijôł célowò pòlsczich wątków w naji historie. Pòkôzôł, że më mómë do dispòzycje czile òpcjów: dwa himnë, rozmajité zortë nôrodny przënôléżnoscë i rozmajice pòstawioné akceńtë. Mòżlëwé, że jô bë nigdë nie wszedł na nôrodną stegnã, czejbë nié jegò òbiektiwizm, jaczégò tak baro braknie, czej szkólny ò kaszëbsczi historie gôdają. Ten òbiektiwizm je téż widzec w ksążce "Żelewscy w cieniu von dem Bacha".
 
Fòrma i zamëszlenié ksążczi

Sédmë partów wëdôwkù przedstôwiô nama rozmajité wietwie rodu i kònkretné pòstacje. W pierszim aùtór naju prowadzy przez genealogiczné i heraldiczné krãtë-wãtë. Wszëtkò temù, cobë pòkazac wiôlgą rolã kaszëbsczich szlachcëców w òglowòswiatowi historie (jich nodżi dreptałë téż chińską ë afrikańską zemiã) i pòkazac, że Erich von dem Bach Żelewski to nie je norma, le wëjimk òd ni strzód nordowi aristokracje.
 
Niech to naju nie zmili – ksążka to nie je panegirik na tczã Żelewsczich, ani bôjka ò òdwieczny pòlskòscë Kaszëb w zortu "ùczałëch pùblikacjów" z czasów PRL-u, abò z 2018 rokù. Taczégò stracha mòże miec chòcbë pò przeczëtanim mòta, chtërno je wzãté òd Tuwima, a pòwiôdô ò ùzasadnienim bëcô Pòlôchã. Andrzéj Janusz bez ùsprawiedlëwianiô, ani żôlu przechôdô òd dzejów Eberharda, chtëren sã czuł Miemcã, a w Barłomnie òstawił pò se ceglané fërszterëje i bómë – sztaturë rodë, a na kôrtach pùblikacje më pòznôwómë jegò szpacérë z lubińcama nôtërë; do ksãdza Ottona, co brónił wiarë i pòlskòscë w czasach wòjnë (òn téż pózni miôł tôkle przez nôzwëstkò).
 
Métel òpòwiôdaniô historiów òd XVII do XX stalata pòzwòliwô tã ksążkã czëtac wszëtczim, nawet tim, jaczich ùszłosc nie jinteresëje. Tam, dze je nót, aùtór klarëje nama kòntekst wëdarzeniów, dzãka czemù më lepi rozmiejemë realia i przëczënowò-skùtkòwą zrzesz. Dzãka temù téż pòznôwómë nié le Żelewsczich ë drëdżich bòhatérów, ale téż gòspòdarczé, spòlëznowé, pòliticzné, religijné i etniczné realia najich òjców, zmianë jaczé szłë ewòlucjową stegną i kù reszce całowné załómanié òrnągù, jaczé miało trzë etapë. Nastanié Pòlsczi i twòrzenié greńców, czãsto dzelącëch majątczi, straszlëwô II swiatowô wòjna, jakô znikwiła do nédżi etniczną rozmajitosc i nastanié kòmùnizmù, jaczi òznôczôł fatalné gòspòdarzenié, nikwienié bùdowónëch lata lateczné melioracjów i zabiéranié zemiów, jaczé bëłë w rãkach familie òd 500 lat cedlama na kòlanie pisónyma.
 
W czëtanim dokazu przeszkôdzają fele, jaczich nie ùdało sã ùniknąc, midzë jinyma temù, że (tak wëchôdô z wiadłów na pierszi stronie) nicht nie zrobił ji kòrektë. Mómë tedë przekrąconé nôzwëstka w przëpisach (rôz wëstãpiwô Tomasz Żuroch-Piechowski, jiną razą jegò pierszé nôzwëstkò brzëmi "Żurach"), nierôz w dłudżich zdaniach gramaticzné fòrmë są przerobioné, jakbë dwa partë zdania "sã ze sobą nie dogôdałë", tam sam sã trafi òrtografnô zmiłka. Jedurnô nalazłô przez mie meritoricznô fela sã tikô przëpisu w jaczim ò profesorze Gerace Labùdze je napisóné, że òn je w Lëzënie ùrodzony. Wikszi dzél dzecnëch lat òn tam spãdzył, le na swiat przëszedł w Nowi Hëce.
 
Na achtnienié zasłëgiwô fakt, że w ksążce faktë są ùstaliwóné na spòdlim rozmajitëch zdrojów – kaszëbsczich, miemiecczich i pòlsczich. Jô rôczã do pòznaniô òpisu fòrmë ksążczi w lëpińcowi Pòmeranie.
 
Juwernotowi kòntekst

Historik, przëzérającë sã decyzjóm nôleżników òpisywóny familie dôwô bôczenié nié le na bùtnowi kòntekst, le téż na aùtojidentifikacjã, jakô bëła rozmajitô. Sóm ùbòléwô nad faktã môłégò pòczëcô kaszëbstwa strzód szlachtë, co zmiészëło gwës pòtencjał nôrodny rësznotë. Niejedny równak pòdôwelë "kaszëbsczé kòrzenie" w papiorach – przë czim czãżkò scwierdzëc, czë to bëła deklaracjô nôrodnoscë, czë kaszëbstwa wpisónégò w paradigmat pòlskòscë. Dlô szlachtë, w ùprocëmnienim do prostëch lëdzy nôrodnosc miała barżi pòliticzné znaczenié i tuwò tak cos jak "kaszëbsczi nôrodny geszeft" wësok ùrodzonëch nie òbjimało.
 
Aùtór, zgódno z deklaracjama lëdzy w nëch czasach ùznôwô, że tak cos jak apartnô kaszëbskô nôrodnosc jistnieje. Zestôwiô nierôz kòl se nôrodë co tu mieszkałë (Kaszëbi, Miemcë, Pòlôszë, Żëdzë). W taczim rozmienim ksążka, niezanôléżno òd samëch Żelewsczich ë jich pòczëcô, òpisywô téż dzeje najégò nôrodu.
 
Òpisywónô familiô mia kòl se lëdzy przekònónëch ò miemiecczich kòrzeniach (nôzwëstkò Bach mô wedle nich z Dólny Saksonie sztamòwac) i tëch, co bëlë gwës, że mają słowiańsczé pòchôdanié. Rozmajice bëło téż z jich religijną przënôléżnoscą. Nimò, że nierôz bëlë òceniwóny przez pózniészich lëdzy jakno farmazynowie i wrogòwie Kòscoła, jich znanką bëła wiôlgô òdemkłosc i zagwësniwanié lëdzóm mòżlëwòscë edukacje zgódny z wëznôwónyma przez nich wôrtnotama.
 
Andrzéj Janusz pòrësziwô témë tak dzysô czãżczé do przëjãcô przez Kaszëbów pòlsczi òpcje, jak zachòwanié armie gen. Hallera w Lëzënie, czë gòspòdarczi krizys w jaczim naji przódkòwie sã nalezlë pò I swiatowi wòjnie. Te historie mògą téż pòmòc lepi zrozmiec całi kòntekst wëdarzeniów – òd etnicznëch różniców, do swiatowi gòspòdarczi sytuacje. Zrozmiec dzãka historióm bez ùsprawiedlëwianiô, ale z całownym wëklarowanim kòntekstu.
 
Widzymë téż pòzytiwné pòstawë samëch Żelewsczich, midzë jinyma Paùla, wójta gminë Lëzëno. Më téż czëtómë ò Żelewsczich w Smólnie, jaczi òdpòwiôdają za gòspòdarczi rozwij terenów dzãka melioracje. To, jeżlë ùznac Żelewsczich za kaszëbską, a nié miemiecką familiã dôwô nama kąsk jiny òbrôz niżlë stereòtipòwi. Më mómë przekònanié, że całą dobrą jinfrasztrukturã òstawilë Miemcë, a dzysô dôwają nama Pòlôszë – tak wcale nie je. Historik pòdôwô przikładë dobrégò gòspòdarzeniô przez lëdzy, jaczi na ti zemi pò prôwdze są gòspòdarzama.
 
Baro ùderziwô czëtińca historiô miéwcë majątkù Żelewsczich (le nié kréwnégò) – miemieckòjãzëkòwégò lëtra w ùnifòrmie Wehrmachtu, co jak przëszedł dodóm i widzôł, że chtos nikwi katolëcczé kapelczi lëdzóm co gôdają pò kaszëbskù, zagrozył, że zastrzéli wandalów. Taczé historie pòkôzóné w pùblikacje to je esencjô naji historie, mòże rzec, naji spôdkòwiznë. Lëdze stądka prosto sã razã trzimią niezanôléżno òd pòliticznégò kòntekstu.
 
Pòtrzébnô ksążka

Më baro brëkòwelë taczégò głosu w diskùsje ò naji historie. Ksążka do niczegò nie przekònywô, le samò nalézenié tëch, nierôz baro sensacyjnëch wątków dôwô nama wid na to, czegò Pòlôszë nie rozmieją, a jich niezrozmienim zarażiwają sã sami Kaszëbi. Historiô dërchaniô jedny familie w rozmajitëch pòliticznëch sytuacjach, jich wkłôd w pòlepsziwanié swiata, le téż czôrné kôrtë, nad wszëtkò pòczëcé pòspólnotë rozmajitëch lëdzy (dzysô niezrozmiałé, bò abò ùcékómë w skrajnosc mùltikùlturalizmù, abò mònoetnicznoscë) – to widzy òdbiérca, chtëren szukô w dokazu jinspiracje do swiądnégò bùdowaniô swòji aùtojidentifikacje.
 
Dzãka ni czëtińc mòże zrozmiec, ò czim tak pò prôwdze gôdómë, czej chcemë "ò stôrëch Miemcach pògadac". Pò pierszé gôdómë ò jinym, zabëtim, ale równoczasno wrosłim w naju swiece. Pò drëdżé, te materialné dokazë ùszłoscë to wcale nié Miemcë pò se òstawilë...

Adóm Hébel


↑ Przejdź do góry strony