Patron roku 2022

Do pobrania

Polecane strony





 


 

PATRONAT

POZNAJ NASZ─ä HISTORI─ś


ARCHIWUM PORTALU

 

MAPA KRAJU KASZUBÓW



Mitologia kaszubska

Dawne wierzenia naszych przodk├│w, ich mitologia, podobnie jak pozosta┼éych S┼éowian, s─ů znacznie mniej znane od mitologii staro┼╝ytnych Grek├│w, Rzymian, German├│w, czy Celt├│w. Znacz─ůcy wp┼éyw na t─Ö sytuacj─Ö ma niemal zupe┼ény brak ┼║r├│de┼é pisanych poruszaj─ůcych t─Ö kwesti─Ö.

Nieliczne z nich odnosz─ů si─Ö prawie wy┼é─ůcznie do obszaru S┼éowia┼äszczyzny wschodniej (Ru┼Ť) lub po┼éabskiej (obszar po┼éo┼╝ony mi─Ödzy Odr─ů a ┼üab─ů i Morzem Ba┼étyckim a Rudawami). Wyj─ůtek stanowi─ů tutaj ┼╝ywoty ┼Ťw. Ottona z Bambergu, kt├│re zawieraj─ů opisy poga┼äskich wierze┼ä naszych przodk├│w, ale tylko w odniesieniu do zachodniej cz─Ö┼Ťci Pomorza. Przed tysi─ůcem lat nasi przodkowie s─ůsiadowali z plemionami po┼éabskimi, a cz─Ö┼Ť─ç ziem zaodrza┼äskich wesz┼éa w sk┼éad powsta┼éego w XII w. pa┼ästwa Gryfit├│w (ksi─Östwa zachodniokaszubskiego). Okoliczno┼Ť─ç ta, oraz fakt czczenia tych samych b├│stw w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach S┼éowia┼äszczyzny, sk┼éania (z zachowaniem jednak pewnej ostro┼╝no┼Ťci) do przyj─Öcia tezy, ┼╝e r├│wnie┼╝ na Kaszubach dani bogowie byli (lub mogli by─ç) czczeni. Mo┼╝liwo┼Ť─ç poznania dawnych wierze┼ä (sprzed przyj─Öcia chrze┼Ťcija┼ästwa) jest mo┼╝liwa tak┼╝e dzi─Öki badaniom archeologicznym, materia┼éom etnograficznym oraz j─Özykowym.
 
Cho─ç ┼Ťwiat s┼éowia┼äskich (w tym kaszubskich) b├│stw i wierze┼ä jest znacznie lepiej poznany ni┼╝ jeszcze kilkadziesi─ůt lat temu, to nadal kryje wiele tajemnic i niejasno┼Ťci, kt├│re powoduj─ů, ┼╝e wed┼éug niekt├│rych uczonych okre┼Ťlenie mitologia s┼éowia┼äska (tym bardziej w w─Ö┼╝szym znaczeniu: kaszubska, polska, czeska itp.) jest nadu┼╝yciem.
 
Jak wygl─ůda┼é kaszubski Olimp? Aleksander Labuda w dziele B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w naliczy┼é ponad 30 bog├│w czczonych niegdy┼Ť przez Kaszub├│w. ┼Üredniowieczne ┼║r├│d┼éa pisane potwierdzaj─ů tylko Trzyg┼éowa. W Szczecinie mia┼éy znajdowa─ç si─Ö ┼Ťwi─ůtynie, w kt├│rych – jak pisa┼é jeden z autor├│w ┼╝ywota ┼Ťw. Ottona – od g┼éupiego ludu poga┼äskiego doznawa┼é czci bo┼╝ek Trzyg┼é├│w. Warto przytoczy─ç opis jego kultu: Pr├│cz tego [tj. oddawania czci w ┼Ťwi─ůtyniach – D.Sz.] obywatele chowali zwykle tak┼╝e konia pi─Öknego kszta┼étu, kt├│rego nazywano koniem boga Trzyg┼éowa. R├│wnie┼╝ jego siod┼éo z┼éotem i srebrem, jak na boga przysta┼éo, przyozdobione przechowywa┼é w jednej z kontyn [tj. ┼Ťwi─ůty┼ä – D.Sz.] kap┼éan poga┼äski. Osiod┼éany nim ko┼ä boski w oznaczonym miejscu i czasie wyst─Öpowa┼é, kiedy ├│w lud poga┼äski r├│┼╝nym b┼é─Ödem uwiedziony gromadzi┼é si─Ö dla zasi─Ögni─Öcia wr├│┼╝by. By┼é za┼Ť nast─Öpuj─ůcy zwyczaj zasi─Ögania wr├│┼╝b. Ustawiwszy tu i tam szereg w┼é├│czni kazali koniowi Trzyg┼éowa przez nie przechodzi─ç. Kiedy ten krocz─ůc nie dotkn─ů┼é ┼╝adnej z nich, uwa┼╝ano przepowiedni─Ö za pomy┼Ťln─ů, by siedz─ůc na koniach wyruszali w celach grabie┼╝y.┬áJe┼╝eli natomiast kt├│rej┼Ť z nich dotkn─ů┼é swoim kopytem, to uwa┼╝ali, ┼╝e b├│stwo nie pozwala im dosiada─ç koni; zwracali si─Ö wtedy zaraz do rzucenia los├│w, na podstawie kt├│rych mogliby pozna─ç, czy okr─Ötem czy te┼╝ raczej pieszo powinni uda─ç si─Ö na rozb├│j. Z ka┼╝dego za┼Ť ┼éupu, jaki zdobyli, zwykli sk┼éada─ç dziesi─Öcin─Ö i w ka┼╝dej okoliczno┼Ťci udawali si─Ö zawsze do wymienionych kontyn, aby boga Trzyg┼éowa zapyta─ç o przysz┼éy wynik. Nale┼╝y doda─ç, ┼╝e biskup bamberski Otto w czasie akcji misyjnej rozbi┼é pos─ůg Trzyg┼éowa, ale trzy posrebrzane jego g┼éowy, od kt├│rych to w┼éa┼Ťnie nazwano go Trzyg┼éowem przes┼éa┼é papie┼╝owi. Trzyg┼é├│w by┼é czczony tak┼╝e w Wolinie i w Brennie na Po┼éabiu (dzisiejszy Neubrandenburg w Niemczech).
 
Kult innego boga, Peruna, ┼║r├│d┼éowo po┼Ťwiadczony jest tylko na Rusi, jednak istniej─ů ┼Ťlady archeologiczne wskazuj─ůce na to, ┼╝e by┼é czczony tak┼╝e na Pomorzu (Wolin). ┼Üwiadcz─ů o tym tak┼╝e fakty j─Özykowe – Aleksander Labuda przedstawi┼é t─Ö kwesti─Ö nast─Öpuj─ůco: Miono jeg├▓ jesz dzys ┼╝├źje i l├źdze s├ú zarzekaj─ů: Do Par├│na! Do jasnist├źch Paron├│w! B├▓ji s├ú jak Par├│na! T├ź Gromie! Do sto Grom├│w! Materia┼é j─Özykowy oraz etnograficzny pozwala stwierdzi─ç, ┼╝e r├│wnie┼╝ Weles (Wo┼éos, Welewit, Welewitka), b├│stwo czczone na Rusi, znane by┼éo naszym przodkom. Istnia┼éa bowiem dawniej nazwa wysepki na jeziorze Wo┼Ťwin w miejscowo┼Ťci Tucze (pow. ┼éobeski), kt├│ra brzmia┼éa Weler b─ůd┼║ Wela. Wed┼éug poda┼ä znajdowa┼éo si─Ö tam niegdy┼Ť miejsce sk┼éadania ofiar. O kulcie tego w┼éadcy za┼Ťwiat├│w, a zarazem opiekuna pasterzy i poet├│w, ┼Ťwiadczy tak┼╝e znana kaszubska piosenka Welewetka.

Weles – obraz czeskiego malarza Jana Zrzav├Ż (1890-1977)
(Źródło: http://bohuslavbrouk.files.wordpress.com/2010/10/jan-zrzavy-veles-1929-tempera-platno-100-x-130-cm.jpg)
 
Odniesienia toponomastyczne wskazuj─ů na obecno┼Ť─ç na Kaszubach kultu Belboga i Czarnoboga. Bia┼éoboki (dawniej Belbuck), dzisiaj dzielnica Trzebiatowa, prawdopodobnie zawdzi─Öczaj─ů sw─ů nazw─Ö Belbogowi. Wed┼éug rocznik├│w miejscowego klasztoru premonstrate┼äskiego Belbog oznacza boga bia┼éego i dobrego. Kamienny pos─ůg tego bo┼╝ka znajduje si─Ö w Muzeum Regionalnym w Szczecinku (w latach 20. XX w. miejscowi rybacy wy┼éowili go z jeziora Lubicko Wielkie). Wed┼éug legendy pos─ůg mia┼é pierwotnie sta─ç na wzniesieniu Sosnowa G├│rka, niedaleko wsi ┼üubowo. Przeciwie┼ästwem dobrego boga by┼é Czarnob├│g. ┼╗yj─ůcy w XII stuleciu kronikarz Helmold, proboszcz z Bozowa w Wagrii (dzisiejsze Niemcy), podaje, ┼╝e S┼éowianie okre┼Ťlali Czarnoboga tak┼╝e mianem Diab┼éa.

Na Pomorzu czczono prawdopodobnie r├│wnie┼╝ ┼Üwi─Ötowita (wskazuje na to znaleziona w Wolinie drewniana figurka), kt├│rego obdarzano szczeg├│lnym kultem na s─ůsiedniej Rugii.

Świętowit woliński
(Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Swietowit_wolinski.jpg)
 
Materia┼é j─Özykowy ┼Ťwiadczy (czy te┼╝ mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç) o istnieniu kultu innych bog├│w. Aleksander Labuda uwa┼╝a, ┼╝e przywo┼éywani jeszcze dzi┼Ť (ale ju┼╝ bez odniesienia religijnego) przez Kaszub├│w D├┤l├źb├│g i D├┤l├źsz├│k, to inne nazwy Belboga i Czarnoboga. Labuda wymienia r├│wnie┼╝ Jastrz├źb├▓ga (boga wiosny), o kulcie kt├│rego ┼Ťwiadcz─ů dzi┼Ť zwyczaje okre┼Ťlane jako gaik i maik. Wed┼éug kaszubskiego pisarza i poety, po przyj─Öciu chrze┼Ťcija┼ästwa dosz┼éo do uto┼╝samienia tego boga ze zmartwychwsta┼éym Chrystusem (Jastr├ź to po kaszubsku Wielkanoc). Wed┼éug Jerzego Sampa pierwowzorem Jastrz├źb├▓ga by┼éa Jastra, gdy┼╝ nasi przodkowie, id─ůc w ┼Ťlady swych pobratymc├│w zamienili b├│stwa ┼╝e┼äskie na m─Öskie. Jego zdaniem w przypadku tej bogini p┼éodno┼Ťci i mi┼éo┼Ťci mamy do czynienia z asymilacj─ů kultu wielkiej bogini Isztar (czczonej pod r├│┼╝nymi imionami m.in. przez Babilo┼äczyk├│w, Egipcjan, Grek├│w czy Rzymian), o czym ┼Ťwiadczy─ç mo┼╝e tak┼╝e podobie┼ästwo fonetyczne. Niezwykle ciekaw─ů spraw─ů jest tutaj fakt, ┼╝e w czasie prac wykopaliskowych w grobach kultury wschodniopomorskiej (czyli z okresu sprzed ponad dw├│ch tysi─Öcy lat) w Jastarni natrafiono – jak podaje J. Samp – na muszle Kauri (jeden z najbardziej charakterystycznych chyba dowod├│w rozpowszechnionego u nas przed ponad dwoma tysi─ůcami lat kultu p┼éodno┼Ťci), pochodz─ůce z Morza Czarnego i Zatoki Perskiej.
 
Nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e uczeni przypuszczaj─ů, ┼╝e niekt├│re b├│stwa s┼éowia┼äskie mog┼éy mie─ç lokalne nazwy, np. niekiedy uwa┼╝a si─Ö, ┼╝e Trzyg┼é├│w by┼é lokaln─ů wersj─ů Welesa lub ┼Üwi─Ötowita. Niewykluczone, ┼╝e ┼Ťladem kultu Swaroga lub jego syna Swaro┼╝yca mo┼╝e by─ç nazwa, dzisiaj kociewskiej, wsi Swaro┼╝yn.
 
Nasi przodkowie oddawali cze┼Ť─ç bogom w ┼Ťwi─ůtyniach (zob. szczeci┼äska kontyna), ale przede wszystkim na licznych wzniesieniach, w gajach, czy przy ┼║r├│d┼éach. Du┼╝─ů rol─Ö w kulcie poga┼äskim odgrywa┼éy drzewa (w szczeg├│lno┼Ťci d─ůb), zwierz─Öta (np. wspomniany wcze┼Ťniej ko┼ä) oraz kamienie, szczeg├│lnie du┼╝e g┼éazy, zwane cz─Östo diabelskimi (na niekt├│rych w czasach p├│┼║niejszych umieszczano krzy┼╝e), kt├│re ┼Ťwiadcz─ů o wielowiekowej walce Ko┼Ťcio┼éa z poga┼äskimi wierzeniami. Walka ta przynios┼éa Ko┼Ťcio┼éowi pe┼éne zwyci─Östwo, ale tylko w przypadku kultu dawnych b├│stw. Nieco inaczej przedstawia si─Ö sprawa z istotami ni┼╝szego rz─Ödu, r├│┼╝nymi demonami i duchami.
 
Diabelski kamie┼ä w miejscowo┼Ťci Ow┼Ťnice ko┼éo Ko┼Ťcierzyny
(fot. A. Hinz)
 
Obok (…) b├│stw naczelnych zajmuj─ůcych si─Ö ┼Ťwiatem i spo┼éecze┼ästwem – stwierdzi┼é w Mitologii S┼éowian Aleksander Gieysztor – kr─ů┼╝─ů istoty, kt├│rych obszarem dzia┼éania s─ů zagrody, pola, wody i lasy. ┼Üwiat kaszubski w tej sferze wykazuje wyj─ůtkowe bogactwo. Aleksander Labuda w pracy B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w naliczy┼é niemal sto takich istot.

Szereg demon├│w za teren swej dzia┼éalno┼Ťci obra┼éo przede wszystkim pola i ┼é─ůki. W┼Ťr├│d nich wyr├│┼╝nia si─Ö strog├┤, sn├┤┼╝├┤ i p├źszn├┤ – jak scharakteryzowa┼é j─ů Aleksander Labuda – P├│lnica. Kaszubi wyobra┼╝aj─ů j─ů sobie nast─Öpuj─ůco: Cal├źchn├┤ nag├┤, z win├┤szkem z kwiat├│w na g┼éowie, wi├ęrzch├╣je na r├údim sz├źmlu, ├▓bje┼╝d┼╝├┤ p├▓la i ┼é─ůczi i dze le wezdrzi – tam wsz├źtk├▓ rosce w ├▓czach. P├│lnica ma niezwyk┼é─ů si┼é─Ö oddzia┼éywania: Chto ch├▓cy le r├┤z P├│lnic├ú ├╣zdrz├┤┼é, ten je ├╣rzek┼éi i czecznieje z nieszczestl├źwi lub├▓t├ź. Innym ┼╝e┼äskim demonem, tak┼╝e aktywnym latem, jest ├ĺprzip├┤┼énica (├▓gradzan ┼╝niw i ┼╝niwnik├│w, ├▓sobl├źwie k├▓snik├│w i wi├úzerk├│w). Wed┼éug kaszubskich wierze┼ä jest sn├┤┼╝─ů pann─ů w biel├źchn├źch ruchnach, z win├┤szkem na g┼éowie, kt├│ra b├╣dzy ┼╝niwnik├│w z ├▓przip├┤┼éniow├ęg├▓ spik├╣ i zapr├┤sz├┤ do ┼╝niwn├źch rob├▓t├│w. ├ĺprzip├┤┼énica wyst─Öpuje r├│wnie┼╝ w wierzeniach innych S┼éowian, zw┼éaszcza Zachodnich (Polak├│w, ┼üu┼╝yczan, Czech├│w, S┼éowak├│w). Poszczeg├│lne narody wypracowa┼éy jednak nieco odmienny obraz tego demona (np. w czeskich wierzeniach – zbi├│r ba┼Ťni Kytice Karela Jarom├şra Erbena).

 
├ĺprzip├┤┼énic├ú (P┼Öezpo┼énica, P┼Öipolnica) znaj─ů tak┼╝e ┼üu┼╝yczanie
(Źródło: http://de.wikipedia.org/wiki/Mittagsfrau)

B├▓r├│wc (duch b├▓r├│w i las├│w, ├▓gradzan lasow├źch rosc├źn├│w i dz├źw├źch zwierz├źc├│w), Ch├▓ch├▓┼ék (duch ch├▓ch┼éa i p├▓dk├┤rbiani├┤), ├ĺma┼äc (m├źri duch ├▓man├ź), Roczitnik (dem├│n wiatr├│w i sztorm├│w, ├▓gradzan czarodzejn├źch rosc├źnk├│w), czy Sz├źmich (strog├▓tl├źwi duch las├│w, ├▓gradzan ├╣b├źtn├źch cyszaw├│w i zd├┤ln├źch sz├źm├│w) to demony, kt├│re za teren zamieszkania lub swej dzia┼éalno┼Ťci obra┼éy przede wszystkim lasy. W┼Ťr├│d demon├│w le┼Ťnych najbardziej znan─ů postaci─ů jest jednak B├▓row├┤ Cotka. Wed┼éug wierze┼ä ma opiekowa─ç si─Ö nie tylko borami i lasami oraz ich mieszka┼äcami, ale tak┼╝e dzie─çmi (ma ich strzec przed czarownicami).
 
B├▓row├┤ Cotka (Sma┼╝yno w gminie Linia)
(Źródło: http://www.pomorskie.eu/pl/turystyka/szlaki/tematyczne/gmina_linia_poczuj_kaszubskiego_ducha)

Bogaty jest r├│wnie┼╝ ┼Ťwiat duch├│w wodnych, gdzie mo┼╝na wyr├│┼╝ni─ç takie postacie jak np.: M├╣m├┤cz (m├źri duch w├▓dny, spr├┤wca topielc├│w), N├źczk (spr├┤wca niewezpieczn├źch w├▓dn├źch kr├úc├źszk├│w), P├▓p┼éawnik (m├źri duch trz├úsawisk, sap├│w, ba┼╝elnic i d├úpl├│w), Sz├┤li┼äc (m├źri duch p├▓dbie┼╝ann├ęg├▓ w├▓dowiszcza, prz├źczi┼äca sz├┤lon├źch m├▓rzczich wiej├│w), Topiel├źca (spr├┤wca ├╣toni├úc├ęg├▓), czy M├▓rz├źca (m├▓rzk├┤ panna). W tym gronie niezwykle ciekaw─ů postaci─ů jest Sz├┤li┼äc. Wed┼éug dawnych wierze┼ä mieszka┼äc├│w K─Öpy ┼╗arnowieckiej – stwierdzi┼é Jerzy Samp – demon ten ukrywa si─Ö w niedost─Öpnej krainie wiecznych mroz├│w, przebywaj─ůc prawie zawsze w lodowych grotach, a┼╝ na samym biegunie p├│┼énocnym. Kiedy jednak wyp┼éywa na powierzchni─Ö morza, to w├│wczas pojawia si─Ö sztorm. Dusze rybak├│w, kt├│rzy zgin─ů w czasie sztormu, przemieniaj─ů si─Ö w ptaki (mewy, rybitwy, albatrosy) i unosz─ů si─Ö ponad falami. Kaszubi okre┼Ťlaj─ů ofiary okrutnej dzia┼éalno┼Ťci tego diab┼éa morskiego mianem m├▓rzk├╣lc├│w: Kiedy morze ryczy przera┼║liwie podczas sztorm├│w wiosennych, oznacza to – jak relacjonuje kaszubskie wierzenia Jerzy Samp – pot─Öpie┼äczy krzyk morzkulc├│w. Gdy wdziera si─Ö w wysokie skarpy klifowego brzegu, powoduj─ůc obrywanie si─Ö ca┼éych masyw├│w, to jakby Szali┼äc powstrzymywa┼é ich przed ucieczk─ů na l─ůd. A kiedy przed nastaniem nocy ┼Ťwi─Ötoja┼äskiej zdarza si─Ö, ┼╝e kto┼Ť, nie bacz─ůc na powtarzane od stuleci przestrogi, za┼╝ywa k─ůpieli morskiej, wr├│┼╝y mu to ┼Ťmier─ç. Cz┼éowiek taki nigdy ju┼╝ nie wyjdzie z wody. W literaturze kaszubskiej Sz├┤li┼äc jest znany tak┼╝e jako G├▓sk. W swej poetyckiej formie cz─Östo por├│wnywany jest do greckiego boga m├│rz Posejdona i rzymskiego Neptuna. Omawiaj─ůc demony zwi─ůzane ze ┼Ťrodowiskiem wodnym, warto jeszcze zwr├│ci─ç uwag─Ö na fakt, ┼╝e wspomniana M├▓rz├źca jest odpowiednikiem syreny. Kaszubskie syreny maj─ů z┼éote w┼éosy, naszyjnik z bursztynu, wianek z kwiat├│w na g┼éowie i pi─Öknie ┼Ťpiewaj─ů. Zdaniem Jerzego Sampa na Pomorzu zachowa┼éy si─Ö pewne ┼Ťlady dawnych wierze┼ä, kt├│re wskazuj─ů na judeo-chrze┼Ťcija┼äski rodow├│d tych istot (nawi─ůzanie do przej┼Ťcia Izraelit├│w przez Morze Czerwone – syreny to dawne rozpustnice, towarzysz─ůce wojsku egipskiemu, kt├│re zosta┼éo poch┼éoni─Öte przez morze). Warto w tym miejscu doda─ç, ┼╝e podobny motyw wyst─Öpuje w folklorze rosyjskim.

Morska Panna (Faraonka) z Powołża (Rosja). Rzeźba z XIX w.
(┼╣r├│d┼éo: http://ru.wikipedia.org/wiki/đťđżĐÇĐüđ║đ░ĐĆ_đ┤đÁđ▓đ░)

Niekt├│re duchy wywieraj─ů znacz─ůcy wp┼éyw na charakter i zachowanie ludzi, np.: B├▓tk (duch zwar├│w i niep├▓rz─ůdk├╣), Damk (je m├źrawim duch├ú tajemnot├ź i kr├źjamnot├ź), D├ęf (proc├źmnik wsz├źdn├ęg├▓ p├▓krok├╣ i nowactwa), G├▓rz├źcel (duch g├▓rzu i zemst├ź), G├▓stk (duch g├▓sc├źtw├ź i ├▓gradzan g├▓szczac├źch i g├▓szczon├źch), Grzenia (duch i ├▓gradzan spik├╣ i snic├┤), Jenk (duch westchnieni├┤ i p├▓ceszeni├ęg├▓), Jigrzan (strog├▓tl├źwi duch, ├▓gradzan jigr├│w i jigrz├źczn├źch ├╣baw, tun├│w i wszelejaczich rozgrac├źji), Kl├źni├┤cz (duch kradz├ź i char┼é├ústwa), Lelek (duch m├╣sk├▓w├ęg├▓ niedom├┤g├╣ i g┼é├źp├▓t├ź), Lubiczk (duch lub├▓tn├ęg├▓ ├╣cz├źw├╣ i seksu), M├źrk (duch bi├ęd├ź i n├údz├ź), Paralusz (duch g├▓rzu i n├┤g┼éi smierc├ź), czy Prz├źgrzecha (m├źri duch p├▓k├╣snot├ź i p├▓g├▓rch├ź).

Nie wszystkie demony s─ů rodzimego pochodzenia. Zdaniem Gerarda Labudy niemieckie korzenie ma Klabaternik (opiekun ludzi morza), kt├│ry na Kaszuby przyw─Ödrowa┼é razem z marynarzami i rybakami. Jak podaje Jerzy Samp, wed┼éug wierze┼ä kaszubskich rybak├│w, Klabaternik jest po prostu duszyczk─ů male┼äkiego dziecka, kt├│re na ┼Ťwiat przysz┼éo martwe, lub zmar┼éo jeszcze, zanim zdo┼éano je ochrzci─ç (widoczny jest tu efekt na┼éo┼╝enia si─Ö chrze┼Ťcija┼ästwa na dawne wierzenia poga┼äskie). Aleksander Labuda charakteryzuj─ůc demona odpowiadaj─ůcego za kradzie┼╝e (Kl├źni├┤cz) stwierdzi┼é, ┼╝e jest importowany, bowiem nasi przodkowie nie znel├ź co to je z┼éodz├ęjstw├▓. Nie wdaj─ůc si─Ö w dyskusj─Ö na temat pochodzenia tego demona i zachowa┼ä Kaszub├│w (dawnych i wsp├│┼éczesnych), warto przytoczy─ç dwa przekazy historyczne (pierwszy pochodzi z XII stulecia, a drugi z ko┼äca XIX w.). W jednym z ┼╝ywot├│w ┼Ťw. Ottona z Bambergu czytamy: Taka za┼Ť mi─Ödzy nimi jest wiara i spo┼éeczna ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e ca┼ékiem nie znajdziesz mi─Ödzy nimi z┼éodziei lub oszust├│w. Skrzy┼ä lub schowk├│w zamkni─Ötych nie posiadaj─ů. Bo ani zamku, ani klucza u nich nie widzieli┼Ťmy, co wi─Öcej bardzo si─Ö dziwili, ┼╝e tobo┼éki nasze i skrzynie widzieli pozamykane. Odzie┼╝ swoj─ů, pieni─ůdze i wszystkie kosztowno┼Ťci swoje chowaj─ů w beczkach i st─ůgwiach ca┼ékiem prosto przykrytych. Nie obawiaj─ů si─Ö ┼╝adnego oszustwa, bo go sami nie doznaj─ů. Kilka stuleci p├│┼║niej, na ┼éamach tygodnika W─Ödrowiec, kt├│ry ukazywa┼é si─Ö w Warszawie na prze┼éomie XIX/XX w., w opisie Szwajcarii Kaszubskiej czytamy m.in.: Na zako┼äczenie za┼Ť s┼é├│wko jeszcze o ludzie, zamieszkuj─ůcym te okolice. Lud to poczciwy, ┼éagodny, nabo┼╝ny; tak dobry charakter og├│┼éu rzadko w ┼Ťwiecie daje si─Ö spotka─ç. Kaszubi mienia swego nie zamykaj─ů pod kluczem, a jednak nie s┼éycha─ç tam o wypadkach kradzie┼╝y.
 
Wiara w wampiry by┼éa znana na ca┼éej S┼éowia┼äszczy┼║nie. Niekt├│rzy uczeni s┼éowo wampir wywodz─ů w┼éa┼Ťnie z j─Özyka pras┼éowia┼äskiego. Inni z kolei uwa┼╝aj─ů, ┼╝e poj─Öcie to przesz┼éo do j─Özyk├│w s┼éowia┼äskich z j─Özyka tureckiego. Sam─ů ide─Ö wampiryzmu wywodzi si─Ö niekiedy z kultury chi┼äskiej.

W tradycji greckiej i rzymskiej spotykamy pewne wierzenia i obrz─Ödy, kt├│re wskazuj─ů, ┼╝e w tych kulturach istnia┼éa r├│wnie┼╝ obawa przed istotami demonicznymi, ┼╝ywi─ůcymi si─Ö ludzk─ů krwi─ů. Jako przyk┼éad podaje si─Ö cz─Östo greck─ů Lami─Ö, kt├│ra po┼╝era┼éa dzieci i m┼éodych m─Ö┼╝czyzn. Pierwowzorem tego ┼╝e┼äskiego demona by┼éa prawdopodobnie Lilith – posta─ç demoniczna wywodz─ůca si─Ö z Mezopotamii, obecna w folklorze ┼╝ydowskim (mordowa┼éa noworodki). Wed┼éug ┼Ťredniowiecznych ┼╝ydowskich poda┼ä Lilith mia┼éa by─ç pierwsz─ů ┼╝on─ů Adama.
 
 Postać Lilith na sumeryjskiej tabliczce z Ur (II tys. p.n.e.)
(Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Lilith)

Wed┼éug wierze┼ä kaszubskich cz┼éowiek, kt├│ry urodzi┼é si─Ö z czepkiem na g┼éowie (istnia┼éy te┼╝ inne objawy, np. posiada┼é dwa z─Öby w chwili narodzin), staje si─Ö po ┼Ťmierci Wieszczim, czyli wampirem. Taka istota przychodzi nast─Öpnie po swoich najbli┼╝szych. Aleksander Labuda w dziele B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w stwierdzi┼é: Jawernym do Wieszcz├ęg├▓ je ├ôpi, le jesz wiele g├▓rszim, ji┼╝e bierze l├źdzy jak m├│r i ch├źra. A jak s├ú dodrze do k├▓sceln├źch zw├▓n├│w, tej tak dalek wk├│┼é, jak le g┼éos zw├▓n├│w cz├źc, wsz├źtc├ź ├╣mieraj─ů. Warto przytoczy─ç tu wypowied┼║ Kornelii Januszewskiej (ze zbior├│w Muzeum Etnograficznego w Toruniu; zob. bibliografia): Trup, kt├│ry by┼é mi─Ökki i mia┼é czerwone uszy, by┼é wieszczy. Ten by┼é dla otaczaj─ůcej rodziny niebezpieczny. Ten, chocia┼╝ le┼╝a┼é ju┼╝ pogrzebany, to ┼╝y┼é w trumnie. Potrafi┼é wsta─ç. Rozwali┼é mogi┼é─Ö i wyszed┼é do dzwon├│w i dzwoni┼é. Ci wszyscy, co te dzwony s┼éyszeli, umierali. ┼╗eby temu zapobiec trzeba go by┼éo zaopatrzy─ç. Robi┼éo si─Ö z gromnicy pi─Ö─ç woskowych krzy┼╝yk├│w, kt├│re nie dawa┼éy mu si─Ö d┼║wign─ů─ç. Potem k┼éad┼éo mu si─Ö pod drugi ┼éokie─ç spis pie┼Ťni czy te┼╝ modlitw z ksi─ů┼╝eczki do nabo┼╝e┼ästwa, gdzie nie by┼éo „amen”. Gdyby doczyta┼é gdzie┼Ť „amen”, to wstanie i p├│jdzie do dzwon├│w. Taki zwyczaj mia┼é by─ç praktykowany w podchojnickiej wsi jeszcze w okresie mi─Ödzywojennym. Istnia┼é tak┼╝e zwyczaj wk┼éadania Wieszczemu pod j─Özyk monety. Przypomina to obyczaje Grek├│w, znan─ů z mitologii zap┼éat─Ö Charonowi za przew├│z przez Styks. Warto te┼╝ doda─ç, ┼╝e staro┼╝ytni Chi┼äczycy wk┼éadali zmar┼éym do nozdrzy muszelki kauri (pe┼éni┼éy funkcj─Ö ┼Ťrodka p┼éatniczego), co mia┼éo ich uchroni─ç przed wej┼Ťciem w cia┼éo z┼éych duch├│w.

Wiara w upiory prowadzi┼éa niekiedy do bezczeszczenia zw┼éok, poniewa┼╝ gdy nie zosta┼éy one odpowiednio zabezpieczone, istnia┼éa obawa, ┼╝e upi├│r b─Ödzie si─Ö m┼Ťci┼é na rodzinie. Mo┼╝na by┼éo si─Ö przed tym uchroni─ç rozkopuj─ůc potajemnie mogi┼é─Ö i ┼Ťcinaj─ůc zmar┼éemu g┼éow─Ö. Nale┼╝a┼éo j─ů w├│wczas u┼éo┼╝y─ç mi─Ödzy stopami, by upi├│r nie m├│g┼é jej dosi─Ögn─ů─ç r─Ökoma.

W mitologiach i dawnych wierzeniach r├│┼╝nych lud├│w du┼╝─ů rol─Ö odgrywa┼éy zwierz─Öta, zw┼éaszcza w zwi─ůzku ze ┼Ťmierci─ů (zob. wyobra┼╝enie Lilith). Tak┼╝e Kaszubi wierzyli, ┼╝e niekt├│re zwierz─Öta maj─ů w tej sferze szczeg├│lne znaczenie, np. zwiastowa┼éy ┼Ťmier─ç. Obok psa (wycie w nocy) i kreta (rycie w pobli┼╝u domu), tak─ů rol─Ö najcz─Ö┼Ťciej pe┼éni┼éa sowa.

W j─Özyku kaszubskim zachowa┼éo si─Ö wiele okre┼Ťle┼ä diab┼éa, co mo┼╝e wskazywa─ç na rozbudowany system wierze┼ä w tej materii. Bi├ęs, K├│bel, K├╣di├┤be┼é, K├╣ka, P├╣rtk to tylko niekt├│re nazwy. Najbardziej znanym okre┼Ťleniem jest jednak Sm├útk (po polsku: Sm─Ötek). Aleksander Labuda charakteryzuje go nast─Öpuj─ůco: Sm├útk to wipny duch proc├źmnot├│w i psot├│w, je g├▓rl├źwim ├▓gradzanem wsz├źtern├┤stczich lew├▓tn├źch dos├źzn├│w nasz├ęg├▓ kasz├źbscz├ęg├▓ semietu. Pierwi b├ę┼é spr├┤wc─ů sm├╣tk├│w i naz├ęw├┤┼é s├ú Sm├╣tk, le p├▓zdze ze sm├╣tn├ęg├▓ Sm├╣tka zrobi┼é s├ú nasz psotny, wipny i chitri Sm├útk. Posta─ç Sm─Ötka na trwa┼ée wesz┼éa do literatury kaszubskiej, m.in. za spraw─ů dzie┼é Hieronima Derdowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Jana Karnowskiego i Jana Drze┼╝d┼╝ona.

Kontakt z diab┼éami mia┼éy czarownice. Wiara w czary i czarownice by┼éa niegdy┼Ť rozpowszechniona w ca┼éej Europie. Wykrywaniu czarownic mia┼é s┼éu┼╝y─ç M┼éot na czarownice (Malleus Maleficarum), podr─Öcznik opracowany w XV w. przez dw├│ch niemieckich dominikan├│w. O uprawianie czar├│w oskar┼╝ano g┼é├│wnie kobiety, poniewa┼╝ – jak twierdzili autorzy owego podr─Öcznika – Wszystkie czary pochodz─ů z cielesnej ┼╝─ůdzy, kt├│ra jest w kobietach nienasycona. Osoby oskar┼╝one o czary by┼éy poddawane pr├│bom wody (opuszczano je do wody, toni─Öcie oznacza┼éo niewinno┼Ť─ç, poniewa┼╝ wierzono, ┼╝e czarownice s─ů lekkie i nie mog─ů uton─ů─ç), ognia (oskar┼╝onym kazano przenosi─ç w r─Ökach rozpalone ┼╝elazo lub po nim st─ůpa─ç), ┼éez (uwa┼╝ano, ┼╝e czarownica nie mo┼╝e p┼éaka─ç; nak┼éaniano zatem oskar┼╝one, by zap┼éaka┼éy), wagi (uwa┼╝ano, ┼╝e czarownice s─ů lekkie i potrafi─ů lata─ç – je┼Ťli oskar┼╝ona wa┼╝y┼éa poni┼╝ej 50 kg, oznacza┼éo to, ┼╝e jest czarownic─ů), ig┼éy (szukanie na ciele znamion, kt├│re mia┼éy by─ç efektem dzia┼éalno┼Ťci diab┼éa – nak┼éuwano je, a gdy nie p┼éyn─Ö┼éa krew, oznacza┼éo to, ┼╝e dana osoba mia┼éa kontakt z diab┼éem). Cz─Östo, w wyniku poddawania torturom, oskar┼╝one przyznawa┼éy si─Ö do zarzucanych im czyn├│w. Na Kaszubach miejscowo┼Ťci─ů silnie kojarzon─ů z czarownicami by┼éo Staniszewo. Ma to odbicie nie tylko w legendach – np. w 1695 r. skazano na spalenie ┼╝ywcem niejak─ů Katarzyn─Ö Mr├│wczyn─Ö, mieszkank─Ö Staniszewa.

Akta procesu przeciw Katarzynie Mr├│wczynie
(Źródło: http://studioopinii.pl/jerzy-lukaszewski-mloteczek-na-czarowniczki/)

Cho─ç w XVIII w. w wielu pa┼ästwach europejskich (np. w Rzeczypospolitej i Kr├│lestwie Prus) zakazano stosowania tortur i skazywania na kar─Ö ┼Ťmierci os├│b oskar┼╝onych o uprawianie czar├│w, to jednak zdarza┼éy si─Ö samos─ůdy. Na Kaszubach odnotowano taki przypadek w 1836 r., gdy mieszka┼äcy Cha┼éup utopili Krystyn─Ö Ceynow─Ö. Warto doda─ç, ┼╝e do czas├│w wsp├│┼éczesnych zachowa┼éy si─Ö na Kaszubach w szcz─ůtkowej formie przekonania o istnieniu os├│b, kt├│re s─ů w stanie rzuci─ç na kogo┼Ť (ludzi czy zwierz─Öta) urok.

W kaszubskiej demonologii, podobnie jak w wierzeniach innych S┼éowian, przewa┼╝aj─ů istoty z┼ée, na co w du┼╝ej mierze wp┼éyn─Ö┼éo przyj─Öcie chrze┼Ťcija┼ästwa. Istnieje jednak szereg istot, kt├│re funkcjonuj─ů na pograniczu dobra i z┼éa. W┼Ťr├│d nich s─ů kr├┤sni├úta. Te ma┼ée duchy domowe, podobne do cz┼éowieka, wed┼éug dawnych wierze┼ä, upodoba┼éy sobie przede wszystkim r├│┼╝ne dziury i otwory, nie tylko w domach, ale i w stajniach oraz chlewach. Mieszka┼éy te┼╝ w pniach drzew. Nie wolno ich by┼éo wyrzuca─ç z gospodarstwa, gdy┼╝ z zemsty mog┼éy spowodowa─ç choroby, jak r├│wnie┼╝ podmienia─ç noworodki, kt├│re by┼éy pozbawione opieki. Gdy by┼éy dobrze traktowane – pomaga┼éy w pracach domowych. Kr├┤sni├úta maj─ů swe odpowiedniki w mitologiach wielu lud├│w (np. skandynawskich).

Kaszubi wierzyli tak┼╝e w olbrzymy zwane stolemami. Dowodem ich istnienia s─ů liczne g┼éazy narzutowe oraz podania, a przede wszystkim fakty j─Özykowe, zw┼éaszcza zwi─ůzki frazeologiczne (np. ch┼éopisk├▓ stolemn├ęg├▓ rostu). Stolemy mia┼éy wp┼éyw na kszta┼étowanie si─Ö krajobrazu Kaszub. Dzisiaj mianem Stolema okre┼Ťla si─Ö osoby zas┼éu┼╝one dla Kaszub. Od 1967 r. Klub Studencki Pomorania nadaje takim osobom Medal Stolema.

Medal Stolema nadawany przez Pomorani─Ö
(Źródło: http://www.pomorania.pl/index.php?event=article&parent_id=70&menu_id=1)
 
 
Bibliografia:
 
  • Ceynowa J., Dobro zwyci─Ö┼╝a. Legendy z Kaszub i Pomorza, Gda┼äsk 1985.
  • Gieysztor A., Mitologia S┼éowian, Warszawa 2006.
  • Kajkowski K., Kuczkowski A., S┼éowia┼äskie ┼Ťwi─Öte gaje na Pomorzu we wczesnym ┼Ťredniowieczu, „Nasze Pomorze”, nr 11(2009).
  • Kuczkowski A., Tradycja kontynuacji o┼Ťrodk├│w kultu poga┼äskiego, „Nasze Pomorze”, nr 11(2009).
  • Labuda A., B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w (prz├ź┼éo┼╝├źnk do kasz├źbsczi mitologii), red. Bogus┼éawa i Jaromira Labudda, Bolszewo 2008.
  • Pomorze Zachodnie w ┼╝ywotach Ottona, oprac. J. Wikarjak, Warszawa 1979.
  • Treder J., Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle por├│wnawczym), Wejherowo 1989.
  • Treder J., Kaszubi. Wierzenia i tw├│rczo┼Ť─ç: ze s┼éownika Sychty, Gdynia 2002.
  • Samp J., Z woli morza. Ba┼étyckie mitopeje, Gda┼äsk 1987.
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych S┼éowian, Pozna┼ä 2007.
  • Sychta B., S┼éownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wroc┼éaw 1967-1976.
  • Czernicki S. [ Heyke L.], Podania kaszubskie, Ko┼Ťcierzyna 1931.
  • Erben K. J., Slovansk├ę b├íjeslov├ş, edd. V.Bechy┼łov├í, M. ─îern├Ż, P. Kaleta, Praha 2009.
  • Gieysztor A., Mitologia S┼éowian, Warszawa 2006.
  • Labuda A., B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w (prz├ź┼éo┼╝├źnk do kasz├źbsczi mitologii), red. Bogus┼éawa i Jaromira Labudda, Bolszewo 2008.
  • Landowski R., ┼üab─Ödzi lot Damroki. Ba┼Ťnie i podania z pomorskich jezior, Gda┼äsk 1989.
  • Mamelski J., Legendy kaszubskie, Gdynia 1999.
  • Materia┼éy Og├│lnopolskiej Sesji Naukowej pt. „┼Üwiat bajek, pie┼Ťni i legend kaszubskich” (7-8 VI 1976), Wejherowo 1979.
  • Pomorze Zachodnie w ┼╝ywotach Ottona, oprac. J. Wikarjak, Warszawa 1979.
  • Pr├│szy┼äski Z., Ziemia Pucka w opowiadaniu, ba┼Ťni i anegdocie, Gda┼äsk 1971.
  • Treder J., Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle por├│wnawczym), Wejherowo 1989.
  • Treder J., Kaszubi. Wierzenia i tw├│rczo┼Ť─ç: ze s┼éownika Sychty, Gdynia 2002.
  • Trojanowska I., Z podaniem i legend─ů na kaszubskich szlakach, Gda┼äsk 2013.
  • Samp J., Legendy gda┼äskie: dawne, nowe i najnowsze, Gda┼äsk 2000.
  • Samp J., Z woli morza. Ba┼étyckie mitopeje, Gda┼äsk 1987.
  • Sikorska A., Legendy i ba┼Ťnie kaszubskie, Chojnice 2006.
  • Schramke G., Struck R., Legendy rybackie, Gdynia 2008.
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych S┼éowian, Pozna┼ä 2007.
  • Sychta B., S┼éownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wroc┼éaw 1967-1976.
  • W wieczornej mgle. Niesamowite opowie┼Ťci z Kaszub ze S┼éownika Sychty, oprac. G. Schramke, Gdynia-Pelplin 2004.
  • http://imichalak1493.republika.pl/legendy/index.html
  • http://ru.wikipedia.org/wiki/đĄđ░ĐÇđ░đżđŻđ║đŞ
  • Ceynowa J., Dobro zwyci─Ö┼╝a. Legendy z Kaszub i Pomorza, Gda┼äsk 1985.
  • Czernicki S. [Heyke L.], Podania kaszubskie, Ko┼Ťcierzyna 1931.
  • Drze┼╝d┼╝on J., Pi─Ötno Sm─Ötka, Gda┼äsk 1973.
  • Drze┼╝d┼╝on J., Twarz Sm─Ötka, Gda┼äsk 1993.
  • Erben K. J., Slovansk├ę b├íjeslov├ş, edd. V.Bechy┼łov├í, M. ─îern├Ż, P. Kaleta, Praha 2009.
  • Gieysztor A., Mitologia S┼éowian, Warszawa 2006. Hilferding A., Resztki S┼éowian na po┼éudniowym wybrze┼╝u Morza Ba┼étyckiego, t┼éum. Nina Perczy┼äska, oprac. Jerzy Treder, Gda┼äsk 1989.
  • Koprowska-G┼éowacka A., Czarownice z Pomorza i Kujaw, Gdynia 2010.
  • Labuda A., B├▓g├▓wie i d├źch├ź naj przodk├│w (prz├ź┼éo┼╝├źnk do kasz├źbsczi mitologii), red. Bogus┼éawa i Jaromira Labudda, Bolszewo 2012.
  • Kukier R., Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968.
  • Landowski R., ┼üab─Ödzi lot Damroki. Ba┼Ťnie i podania z pomorskich jezior, Gda┼äsk 1989.
  • ┼üopaty┼äska H. M., O wieszczych, leczeniu r├│┼╝y i sprzedawaniu prosiak├│w. ┼╗ycie codzienne na pomorskiej wsi w materia┼éach archiwum folklorystycznego Muzeum Etnograficznego w Toruniu, [w:] Dzieje wsi pomorskiej, t. 9, red. A. Chludzi┼äski, R. Gazi┼äski, Dygowo-Szczecin-Pruszcz Gda┼äski 2010.
  • Mamelski J., Legendy kaszubskie, Gdynia 1999.
  • Materia┼éy Og├│lnopolskiej Sesji Naukowej pt. „┼Üwiat bajek, pie┼Ťni i legend kaszubskich” (7-8 VI 1976), Wejherowo 1979.
  • Odyniec W., Kaszubskie obrz─Ödy i obyczaje, Gda┼äsk 1985.
  • Perszon J., Na brzegu ┼╝ycia i ┼Ťmierci, Lublin 1999.
  • Petoia E., Wampiry i wilko┼éaki. ┼╣r├│d┼éa, historia, legendy od antyku do wsp├│┼éczesno┼Ťci, prze┼é. A. Pers et al., Krak├│w 2004.
  • Pomorze Zachodnie w ┼╝ywotach Ottona, oprac. J. Wikarjak, Warszawa 1979.
  • Popowska-Taborska H., Kaszubski ┼Ťwiat przedchrze┼Ťcija┼äskich demon├│w w kr─Ögu oddzia┼éywa┼ä Ko┼Ťcio┼éa, „Rocznik Slawistyczny”, t. 57(2008).
  • Popowska-Taborska H., Szkice z kaszubszczyzny. Leksyka – zabytki – kontakty j─Özykowe, Gda┼äsk 1998.
  • Pr├│szy┼äski Z., Ziemia Pucka w opowiadaniu, ba┼Ťni i anegdocie, Gda┼äsk 1971.
  • Samp J., Droga na sabat, Gda┼äsk 1981.
  • Samp J., Sm─Ötek. Studium kreacji literackich, Gda┼äsk 1984.
  • Stachowski K., Wampir na rozdro┼╝ach. Etymologia wyrazu upi├│r ~ wampir w j─Özykach s┼éowia┼äskich, „Rocznik Slawistyczny”, t. 55(2005).
  • Treder J., Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle por├│wnawczym), Wejherowo 1989.
  • Treder J., Kaszubi. Wierzenia i tw├│rczo┼Ť─ç: ze s┼éownika Sychty, Gdynia 2002.
  • Trojanowska I., Z podaniem i legend─ů na kaszubskich szlakach, Gda┼äsk 2013.
  • Samp J., Legendy gda┼äskie: dawne, nowe i najnowsze, Gda┼äsk 2000.
  • Samp J., Z woli morza. Ba┼étyckie mitopeje, Gda┼äsk 1987.
  • Sikorska A., Legendy i ba┼Ťnie kaszubskie, Chojnice 2006.
  • Schramke G., Struck R., Legendy rybackie, Gdynia 2008.
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych S┼éowian, Pozna┼ä 2007.
  • Sychta B., S┼éownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wroc┼éaw 1967-1976.
  • W wieczornej mgle. Niesamowite opowie┼Ťci z Kaszub ze S┼éownika Sychty, oprac. G. Schramke, Gdynia-Pelplin 2004.
  • http://belok.kaszubia.com/czekawostczi/krosniata
  • http://literat.ug.edu.pl/pieniadz/0024.htm
  • http://odroda.kaszubia.com/02-07/gjs_wieszczi.htm┬á

Dariusz Szymikowski

"Internetowy Podręcznik Historii Kaszubów" - temat 21.





Ô?? Przejd?? do g??ry strony